Commissie bevestigt dat artikel 4 AI Act passende maatregelen verplicht, geen certificaat

Artikel 4 van de AI Act verplicht organisaties volgens de Europese Commissie om context- en risicogestuurde maatregelen te nemen die AI-geletterdheid bij personeel ondersteunen, maar een uniform kennisniveau, certificaat of algemene cursus is niet vereist. Wie naleving wil aantonen, legt per rol, systeem en risico vast welke kennis nodig is en herziet dat periodiek.

In haar geactualiseerde vraag-en-antwoorddocument over AI-geletterdheid herhaalt de Europese Commissie dat zowel aanbieders (providers) als gebruikersorganisaties (deployers) maatregelen moeten nemen die de AI-geletterdheid bevorderen van medewerkers en anderen die namens hen AI-systemen bedienen. Daarbij moeten zij rekening houden met technische kennis, ervaring, opleiding, training, de gebruikscontext en de personen of groepen op wie een systeem wordt toegepast. In diezelfde toelichting bevestigt de Commissie dat organisaties interne registraties van trainingen of begeleidingsinitiatieven mogen bijhouden, en dat een certificaat of een specifieke kennismeting niet verplicht is.

Onze duiding: de kern is daarmee verschoven. De vraag is niet langer heeft iedereen een AI-cursus gevolgd?, maar heeft de organisatie per rol en werkproces bepaald welke AI-competenties nodig zijn en vastgelegd dat die er zijn? Dat verschil bepaalt naar onze analyse of een organisatie haar gekozen maatregelen en de aansluiting daarvan op de eigen context overtuigend kan onderbouwen.

Wat zegt de geactualiseerde Q&A van de Europese Commissie precies over artikel 4?

De Europese Commissie stelt in haar toelichting op de geletterdheidsplicht dat artikel 4 een organisatorische inspanningsverplichting is: neem passende maatregelen, afgestemd op de concrete context waarin een AI-systeem wordt gebruikt en op de mensen die ermee werken. Het document noemt geen verplicht niveau, geen voorgeschreven lesprogramma en geen examen. Het laat uitdrukkelijk ruimte om de aanpak proportioneel te houden aan het risico en de rol.

Deze toelichting is officieel, maar het is geen Nederlandse implementatiehandleiding en geen garantie dat een bepaalde invulling naleving oplevert. De Commissie geeft het kader; organisaties moeten zelf bepalen hoe zij de maatregelen in hun context uitwerken en documenteren.

Is een algemene AI-cursus of een individueel certificaat genoeg om aan artikel 4 te voldoen?

Naar onze inschatting niet. Naar onze inschatting bewijst een algemene cursus vooral dat iemand heeft deelgenomen; op zichzelf laat zo’n cursus niet zien dat die persoon in het eigen werk AI-output kan beoordelen, fouten herkent en weet wanneer escalatie nodig is. Naar onze analyse bewijst een uniform certificaat op zichzelf niet dat de maatregelen aansluiten op de relevante context en rollen; de Commissie stelt bovendien geen certificaat of specifieke kennismeting verplicht.

Recent academisch werk ondersteunt dat onderscheid. Een arXiv-studie over taakgerichte beoordeling van AI-geletterdheid betoogt dat gangbare, algemene meetinstrumenten slecht aansluiten op echte besluitvorming, en bepleit scenario's uit het eigen beroep boven abstracte kennistoetsen. De studie The AI Skills Shift stelt dat interne scholing zich moet richten op samenwerken met AI: output evalueren, fouten herkennen en kwaliteit bewaken, in plaats van op een eenmalige toolintroductie. En een CHIWORK-onderzoek naar generatieve AI-geletterdheid op de werkvloer laat zien dat geletterdheid ook feedbackkanalen, sociale veiligheid en ruimte voor kritische reflectie vergt, niet alleen individuele promptvaardigheid.

Wat betekent deze verplichting concreet voor bestuurders, juristen en CISO's?

Onze analyse: een organisatiebreed e-learningbewijs kan onvoldoende overtuigend zijn wanneer het niet laat zien hoe de maatregelen aansluiten op rollen, systemen en risico’s. Daarom adviseren wij de verantwoordelijke voor AI-governance dit kwartaal per AI-systeem vast te leggen welke rollen ermee werken en welke competenties daarbij horen. Omdat de taakgerichte studie laat zien dat algemene toetsen niet aansluiten op besluitvorming, is een algemeen certificaat voor een jurist of arts geen bewijs dat die persoon AI-output in zijn dossier kan beoordelen; onze analyse: gebruik naast of in plaats van generieke toetsing scenario’s uit het eigen vak, bijvoorbeeld waarin de medewerker een fout of verzonnen bron moet herkennen. Omdat The AI Skills Shift training koppelt aan veranderende functies, samenwerking met AI en kwaliteitscontrole, kan een eenmalige instructie ontoereikend worden wanneer een tool of werkproces materieel wijzigt; daarom neemt de proceseigenaar een herzieningstrigger op bij relevante wijzigingen van model, leverancier of gebruikscontext. Onze analyse: wanneer medewerkers AI-gebruik of twijfel daarover niet veilig kunnen bespreken, kan dat het zicht op feitelijk gebruik beperken; daarom richt de organisatie een feedback- en escalatiekanaal in waar twijfel over AI-output zonder gevolgen gemeld kan worden. Het helpt daarbij ook om menselijk toezicht op AI-advies meetbaar maken te verbinden met de rolprofielen.

Hoe richt ik een geletterdheidsprogramma in dat bij toezicht als bewijs standhoudt?

Een verdedigbaar programma is versieerbaar en per rol gedifferentieerd. Op basis van de genoemde bronnen en onze eigen praktijk zien wij vier bouwstenen die samen bewijs opleveren in plaats van een papieren verklaring.

• Systeem- en risicoregister. Leg per AI-systeem vast: doel, gebruikers, verwerkte gegevens, risico's en wie de menselijke verantwoordelijkheid draagt.
• Rolprofielen. Vertaal dat register naar concrete competenties voor eindgebruikers, reviewers, managers, ontwikkelaars en externe dienstverleners; niet iedereen heeft hetzelfde nodig.
• Scenariogerichte instructie. Oefen met realistische werkhandelingen waarin medewerkers output beoordelen, fouten en verzonnen bronnen herkennen, vertrouwelijke informatie beschermen en besluiten wanneer zij stoppen of escaleren.
• Vastlegging en herziening. Registreer welke maatregelen zijn genomen, wie heeft deelgenomen, welk materiaal is gebruikt, welke uitzonderingen golden en bij welke triggers het programma wordt herzien.

Wie deze vier elementen onderhoudt, kan naar onze analyse beter documenteren hoe de geletterdheidsmaatregelen op de daadwerkelijke systemen en risico’s zijn afgestemd en wanneer zij zijn herzien; dat biedt geen garantie over de beoordeling door een toezichthouder. Dat is precies het verschil met een los certificaat. Voor de juridische context helpt het te zien hoe welke AI Act-verplichtingen per risiconiveau gelden. Wie het bewijs wil structureren, vindt in ons overzicht van soorten controlebewijs verdedigbaar documenteren concrete voorbeelden. Het bredere kader staat in onze hub met een overzicht van EU AI Act en compliance.

Bronnen: Het artikel steunt op de geactualiseerde AI Literacy Q&A van de Europese Commissie en op drie recente academische studies over taakgerichte geletterdheid, veranderende vaardigheden en geletterdheid op de werkvloer.